Współczesne psychomanipulacje cz.1.

 pamięć

Anka, lat 18, uczennica liceum. W każdy weekend przychodzi na rejw [zabawa techno] do znanego warszawskiego klubu. Ładna, wysoka, krótkie błękitne włosy. Kobieca, interesująca i inteligentna. - Może to moja dekadencja, fin de siecle, ale ten świat zmierza donikąd. Na ulicy, w sklepie, w autobusie, wszędzie - boję się ludzi. Wszyscy są tacy smutni, warczący, odpychający. Nie umiem odnaleźć się w tym świecie, dlatego czekam na piątek. Rejw w piątek jest dla mnie wyzwoleniem z codziennej szarości. Biorę piguły, bo one pomagają w tym oderwaniu. Kiedy w tańcu osiągam trans, wzlatuję ponad swoje ciało, nic mnie wtedy nie boli, nie dotyka. Techno zabiera mnie w inny wymiar. To nie musi się nazywać ideologia, to inny wymiar.”1

Ta młoda, bo zaledwie osiemnastoletnia dziewczyna, jest drastycznym przykładem współczesnych psychomanipulacji, które pozostawiają głębokie i trudne do usunięcia ślady. Coraz głośniej mówi się dziś o tym, iż manipulacja nie tylko utrudnia prawidłowy rozwój osobowości, ale może wręcz go zahamować, powodując niekorzystne zmiany.

Definicja manipulacji

Manipulacja to niedostrzegalne wpływanie na życie człowieka i kierowanie nim z zewnątrz. Celem jej jest zmiana sposobu myślenia i działania poszczególnych osób lub grup niezależnie od ich woli i wiedzy. Rezultat zaś manipulacji ma odpowiadać interesom i planom manipulatorów. Ich działania są tym skuteczniejsze, im bardziej są ukryte. Do maskowania swoich działań manipulatorzy używają specjalnie opracowanych technik masowego komunikowania, które są stale doskonalone.

Mechanizmy manipulacji

Wyróżnia się następujące grupy mechanizmów manipulacji: środki, techniki oraz systemy manipulacji.

Do podstawowych środków manipulacji zaliczamy: stereotyp, mit, plotkę, kamuflaż. Stereotyp jest skrótowym i uproszczonym obrazem rzeczywistości, funkcjonującym w świadomości społecznej. Jest on nośnikiem kultury, buduje opinie i integruje społeczeństwo. Jednocześnie jednak stereotyp zawęża myślenie, prowadzi do uprzedzeń i niechęci. Te negatywne cechy sprawiają, że stereotyp jest najbardziej funkcjonalnym elementem manipulowania w środkach masowego przekazu.

Środkiem manipulacji bardziej złożonym niż stereotyp jest mit, który stanowi fałszywe przekonanie, uznawane bez dowodu. W propagandzie mit jest poglądem, który zniekształca fakty, nadając zdarzeniom, zjawiskom, sytuacjom nie istniejącym pozory prawdy. Jednym z bardzo ważnych chwytów wykorzystywanych przez mit jest potwierdzanie informacji przez różnego rodzaju autorytety, w tym też naukowe.

Plotka jest potajemnym przekazywaniem niesprawdzonych informacji i opinii, które działają na niekorzyść kogoś trzeciego. Plotka utworzona w następstwie działań manipulatorskich może doprowadzić do skompromitowania konkretnej osoby, grup społecznych czy instytucji. Jest więc świetnym materiałem do budowania negatywnego obrazu człowieka albo grupy ludzi.

Kamuflaż ma za zadanie wprowadzenie w błąd innych. Jest tym środkiem, który ma zakryć rzeczywisty cel przekazu i cele jego dysponentów. Kamuflaż w największym stopniu zapewnia skrytość podejmowanych działań. Bardzo wyraźnym przykładem kamuflażu jest działalność werbowników do sekt.

Techniki manipulacji

Przejdźmy teraz do krótkiego omówienia technik specyficznych dla manipulacji. Są nimi: fragmentacja, natychmiastowość w informowaniu, ingracjacja, manipulacja za pośrednictwem cliche, sugestia i oddziaływanie na podświadomość.

Fragmentacja.

Technika ta polega na wybiórczym przedstawianiu rzeczywistości. Manipulator przedstawia tylko te strony zjawisk, które są dla niego wygodne i służą jego celom.

Natychmiastowość w informowaniu.

Pozornie technika ta nie ma nic wspólnego z manipulowaniem ludźmi. Dziennikarzom zawsze przecież chodziło o jak najszybsze podanie najnowszych informacji. Jej skuteczność związana jest z rezultatami, do których prowadzi:

- wzmaga siłę przekazu wybranych wiadomości

- sprawia, że wcześniej podane informacje szybko stają się nieaktualne

- obniża stopień wrażliwości odbiorcy

Ingracjacja.

Opiera się na dwóch zasadach. Jedną z nich jest zdobycie akceptacji i uznania, wyjednanie względów. Drugą zaś jest zwiększanie własnej atrakcyjności manipulatora, aby obudzić w manipulowanym korzystne postawy wobec siebie.

Manipulowanie za pośrednictwem cliche.

Termin cliche jest zapożyczony z dziedziny fotografiki i w języku francuskim oznacza “negatyw”. Tak więc, jak sama nazwa wskazuje, technika ta polega na ukazywaniu jedynie negatywnych stron zjawisk, wydarzeń lub osób.

Sugestia.

Jest to wywieranie wpływu na zachowanie się, decyzje i myśli ludzi, przez wykorzystanie ich podatności psychicznej. W sugestii szczególną rolę odgrywają hasła. Są one skrótami działającymi na emocje. Hasła łatwo wpadają w ucho i zwodzą pozorną logiką. To powoduje, że zmysł krytycyzmu ulega przytępieniu i krytyka staje się niemożliwa.

Manipulowanie podświadomością.

Celem tej techniki jest oddziaływanie na zmysły, zwłaszcza wzrok i słuch. Aby dokładniej zrozumieć działanie tej techniki, należy wyjaśnić pojęcie tzw. bodźca podprogowego. Są to bodźce tak słabe lub działające tak krótko, że odbiorca nie uświadamia ich sobie. Zmysły jednak rejestrują obecność tych bodźców, które przyjmowane są przez podświadomość, magazynowane w niej i wzmacniane. Ich wpływ uwidacznia się w działaniu i sposobie myślenia człowieka dopiero po pewnym czasie.

Joanna Jarzębińska, Marek Szczebiot

Przypisy:

1Grochowska Joanna, Odlot w stylu techno, Gracja 1998 nr 3 s. 22-23

Powrót na stronę Artykuły

PUNKT © 1995-2010